ฉันไม่ได้อยากกินน้ำตาล แบคทีเรียของฉันต่างหากที่อยากกิน

ทราบมั๊ยคะว่า แบคทีเรีย ทำให้ อ้วน ได้?

แบคทีเรียสิ่งมีชีวิตขนาดเล็กที่มักถูกมองข้าม หลายคนอาจจะคิดว่าอยู่ตัวคนเดียว ไปไหนมาไหนคนเดียว แต่ไม่จริงหรอกค่ะ ทั้งบนผิวหนัง และในร่างกายของเรานั้นมีแบคทีเรียอยู่ร่วมกันกับเรามากถึง 100 ล้านล้านเซลล์ (เรียกว่าเยอะจนไม่แน่ใจว่าแบคทีเรียมาอาศัยเราอยู่ หรือแบคทีเรียเป็นเจ้าถิ่นคอยคุมเรากันแน่) มีการประมาณว่า หากเรานำแบคทีเรียบนร่างกายทั้งหมดมาชั่งรวมกัน จะมีน้ำหนักถึง 1.36 กิโลกรัม เลยค่ะ ซึ่งแบคทีเรียที่อยู่กับเรานั้น ก็จะมีทั้งแบคทีเรียที่ดี และแบคทีเรียไม่ดี คอยก่อโรค ซึ่งเราต้องคอยบริหารจัดการอยู่เสมอนะคะให้เจ้าแบคทีเรียที่ดีมีปริมาณมากกว่า เพราะหากแบคทีเรียก่อโรคมีปริมาณมากกว่าเมื่อไหร่ ก็เหมือนแก็งค์อันธพาลครองเมืองเลยค่ะ ร่างกายเราก็จะเริ่มป่วยด้วยโรคต่างๆ เช่น อาหารไม่ย่อย ติดเชื้อบริเวณช่องคลอด ตกขาว ภูมิแพ้ รวมถึงโรคอ้วน ฯลฯ

ความสัมพันธ์ของ แบคทีเรีย กับ ความอ้วน

ความอ้วนนั้นไม่ได้มีปัจจัยมาจากการที่เรากินมาก หรือออกกำลังกายน้อยเพียงเท่านั้น ในบางกรณีความอ้วนยังมีความสัมพันธ์กับปัจจัยอื่นๆด้วย เช่น พันธุกรรม ประเภทของอาหารที่กิน โรค ความเครียด ไลฟ์สไตล์ รวมถึง ความสมดุลในปริมาณ,ชนิดของแบคทีเรียในร่างกาย (ใช่ค่ะ แบคทีเรีย ทำให้ อ้วน ได้ อ่านแล้วรู้สึก เฮ้ย จริงดิ! แบคทีเรียนี่นะ)

มีการศึกษาทางวิทยาศาสตร์พบว่า ปริมาณ Bifidobacteria ซึ่งเป็นแบคทีเรียที่ดีต่อร่างกาย จะมีปริมาณลดลงเมื่อมีการบริโภคอาหารไขมันสูงอย่างต่อเนื่อง และพบว่าการรับประทานอาหารไขมันสูง จะทำให้ Gut permeability เพิ่มสูงขึ้น แล้วส่งผลให้ระดับของ ไลโปโพลีแซคคาไรด์ ในเลือดเพิ่มสูงขึ้นไปด้วย ซึ่งนำไปสู่กระบวนการอักเสบ

นอกจากนี้ยังพบว่า ในทางเดินอาหารของคนที่เป็นโรคอ้วน จะมีสัดส่วนของแบคทีเรีย เฟิร์มมิคิวติส (Firmicutes) มากกว่า เมื่อเปรียบเทียบกับ แบคทีรอยดิส (Bacteroidetes) และสอดคล้องกันกับการศึกษาในหนูที่เป็นโรคอ้วน ก็พบว่าจำนวนประชากรของ แบคทีเรีย เฟิร์มมิคิวติสจะมีปริมาณเพิ่มสูงขึ้น ในขณะที่ แบคทีรอยดิส มีประชากรลดลง และจากการสำรวจในกลุ่มคนที่กินคาร์โบไฮเดรตน้อย หรือจำกัดปริมาณแคลอรี พบว่า น้ำหนักที่ลดลงมีความสัมพันธ์กับ ปริมาณของ แบคทีรอยดิส ที่เพิ่มขึ้น และพบว่า คนที่เป็นโรคอ้วน จะพบ ความหลากหลายของสายพันธุ์แบคทีเรียในระบบทางเดินอาหารน้อยกว่า คนที่ผอม

และนักวิทยาศาสตร์ยังพบอีกว่า แบคทีเรียในทางเดินอาหาร มีผลต่อพฤติกรรมการรับประทานอาหารด้วย

“ฉันไม่ได้อยากกินน้ำตาล แบคทีเรียของฉันต่างหากที่อยากกิน”

อันนี้แปลคำพูดจาก เภสัชกร ประเทศออสเตรเลีย ซึ่งเป็นวิทยากรท่านหนึ่ง ได้กล่าวไว้ ในงานอบรมวิชาการ และสะดุดใจแอดมินมาก จนต้องไปหาข้อมูลว่า จริงหรือไม่?

มีหลักฐานบ่งชี้ว่า ความหิว ของเรา มีความสัมพันธ์กับ แบคทีเรียในระบบทางเดินอาหาร โดยพบว่า ในปัสสาวะของคนที่ชอบกินช็อคโกแลต และคนที่ไม่ชอบกินช็อคโกแลต มีแบคทีเรียในปัสสาวะที่ไม่เหมือนกัน ทั้งๆที่ควบคุมการรับประทานอาหารให้เหมือนกัน

มีบางการศึกษาพบว่า Probiotic หรือ แบคทีเรียที่ดีต่อร่างกาย เช่น Lactobacillus casei มีผลส่งเสริมอารมณ์ในทางบวก

แบคทีเรีย ควบคุมพฤติกรรมการกินของเราจากหลายกลไก ได้แก่ กลไกการให้รางวัล (reward pathway), สร้างสารที่ส่งผลต่อความรุ้สึกและอารมณ์, กระตุ้นให้เกิดการเพิ่มขึ้นของต่อมรับรสที่ลิ้น, สร้างสารสื่อประสาทที่สามารถกระตุ้น Vagus nerve (Vagus nerve มีความเกี่ยวข้องกับ พฤติกรรมการกิน และ น้ำหนัก พบว่าหากมีการบล็อค Vagus nerve จะทำให้น้ำหนักลด จนเกิดโรคอะนอร์เล็กเซียได้)

แบคทีเรียทำให้อ้วนได้อย่างไร?

แบคทีเรียที่ไม่ดีในลำไส้บางสายพันธุ์ มีความสัมพันธุ์กับการเปลี่ยนแปลงโครงสร้างผนังลำไส้เล็ก ทำให้มีจำนวน Villi ในทางเดินอาหารเพิ่มมากขึ้น จึงทำให้ร่างกายสามารถย่อยและได้รับพลังงานจากอาหารได้มากขึ้น เท่านั้นไม่พอ แบคทีเรียเหล่านี้ ตัวมันเองสามารถย่อยอาหารบางอย่างที่ร่างกายเราย่อยไม่ได้ แล้วเปลี่ยนเป็นพลังงานได้ ดังนั้นคนที่มีแบคทีเรียเหล่านี้อยู่มากจึงพลอยได้รับพลังงานเพิ่มมากขึ้นไปด้วย

แบคทีเรียเหล่านี้ยังไปยับยั้ง fasting-induced adipose factor (FIAF) จึงส่งผลให้มีการเก็บสะสมไขมันในเนื้อเยื่อไขมันเพิ่มขึ้น และแบคทีเรียที่ไม่ดียังสามารถสร้างสารพิษ Endotoxin ขึ้นมา แล้วกระตุ้นให้เกิดการอักเสบ และเกิดภาวะดื้อต่ออินซูลิน ได้อีกด้วย

วิธีบริหารจัดการแบคทีเรีย?

แบคทีเรียที่ไม่ดีต่อร่างกาย และส่งผลให้อ้วน หากเรากินอาหารที่มีไขมันสูง และขนมหวาน น้ำตาลมันก็จะเจริญเติบโตดีค่ะ แต่หากเราอยากจะมีร่างกายที่ดี เราต้องให้แบคทีเรียที่ดี เช่น แลคโตบาซิลลัส, ไบฟิโดแบคทีเรีย เป็นผู้นำ ซึ่งเราสามารถสนับสนุนแบคทีเรียที่ดีได้ โดยเลือกรับประทานอาหารที่เอื้อต่อการเจริญเติบโตของแบคทีเรียที่ดี และดูแลสุขภาพจิตใจค่ะ

1. รับประทานแป้งไม่ขัดสี ธัญพืชไม่ขัดสี เพราะอาหารกลุ่มนี้มีเส้นใยสูง แบคทีเรียที่ดีชอบอาหารมีเส้นใยค่ะ
2. รับประทานผัก เช่น กระเทียม ต้นหอม หัวหอม กะหล่ำ บรอกโคลี กระเจี๊ยบมอญ และผลไม้ แก้วมังกร ส้มโอ น้อยหน่า ทับทิม พืชตระกลูเบอร์รี่
3. ถั่ว เพราะ มีใยอาหารสูง โปรตีนที่ดี และไขมันที่ดีต่อร่างกาย
4. งดการดื่มสุราเป็นประจำ หากจะดื่มเปลี่ยนเป็นไวน์แทน เพราะ มีแบคทีเรียที่ดีบางสายพันธุ์ชอบสารโพลีฟีนอลในไวน์ แต่ต้องดื่มในปริมาณที่เหมาะสมนะคะ
5. ทำจิตใจให้ปลอดโปร่ง ลดความเครียด ลดความกดดัน
6. รับประทานโยเกิร์ต เพิ่มประชากรแบคทีเรียที่ดี ควรเลือกแบบรสธรรมชาติ, ไขมันต่ำ มีการระบุว่า “Live Culture” หรือ “Active Culture” เพื่อบ่งบอกว่าแบคทีเรียที่ดียังมีชีวิตอยู่

หลังจากอ่านบทความนี้จบแล้ว อย่าลืม ไปบริหารจัดการ แบคทีเรียในทางเดินอาหารของเรากันนะคะ

อ้างอิง

1. บทความ เรื่อง Human gut microbes associated with obesity
2. บทความ เรื่อง The role of Gut Microbiota in the development of obesity and Diabetes
3. งานวิจัย เรื่อง Modulation of gut microbiota during probiotic-mediated attenuation of metabolic syndrome in high fat diet-fed mice
4. บทความ เรื่อง Impact of the gut microbiota on inflammation, obesity, and metabolic disease
5. บทความ เรื่อง Is eating behavior manipulated by the gastrointestinal microbiota? Evolutionary pressures and potential mechanisms
6. หนังสือ Micro biota อวัยวะที่ถูกลืม โดย พญ.ธิดากานต์ รุจิพัฒนกุล

ต้องบอกก่อนนะครับว่ากฏหมายนี้เป็นกฏหมายที่พึ่งผ่านมาสดๆร้อนๆ เพราะเราพึ่งประกาศกฏหมายฉบับนี้เมื่อปี 2559 นี้เองครับ เพราะว่าก่อนหน้านี้ คือสมัยที่เรายังใช้ พ.ร.บ.เครื่องสำอาง พ.ศ.2535 อยู่ มีการกำหนดไว้ว่าเครื่องสำอางที่ดีต้องปราศจุลินทรีย์ที่ก่อให้เกิดโรค พร้อมกำหนดบทลงโทษเอาไว้ แต่!!! ในกฏหมายลูก คือ ประกาศกระทรวงสาธารณสุขกำหนดคุณลักษณะทางชีววิทยาสำหรับเครื่องสำอาง กำหนดไว้แค่ 4 ประเภท คือ ผ้าอนามัย, ผ้าเย็น, แป้งฝุ่น และแป้งน้ำเท่านั้น ไม่มีพวกครีมทาหน้า โลชัน และอื่นๆ!!! แปลกดีไหม? แต่ถึงอย่างนั้น อย.เราก็ไม่ได้นิ่งนอนใจ ปล่อยเลยตามเลยนะครับ กรมวิทยาศาสตร์การแพทย์ซึ่งเป็นหน่วยงานที่รับผิดชอบเรื่องการตรวจจุลินทรีย์ในเครื่องสำอางเนี่ย เค้าก็ไปเอามาตรฐานทางจุลชีววิทยาของสำนักงานมาตรฐานผลิตภัณฑ์อุตสาหกรรมมาใช้อ้างอิงไปพลางๆก่อน

ต่อมาเมื่อวันที่ 10 สิงหาคม 2558 เราก็มีพระราชบัญญัติเครื่องสำอาง พ.ศ. 2558 เราก็ยกเลิกพระราชบัญญัติเครื่องสำอาง พ.ศ.2535 ทิ้งไป

เรามาดูกันดีกว่าครับว่า พ.ร.บ.เครื่องสำอาง พ.ศ.2558 นี้ จะพูดถึงเชื้อจุลินทรีย์ในเครื่องสำอางไว้ว่ายังไงบ้าง

ในมาตรา 60 กำหนดไว้ว่า ผู้ใดผลิตเพื่อขาย นำเข้าเพื่อขาย หรือรับจ้างผลิตเครื่องสำอางอันเป็นการฝ่าฝืนประกาศที่รัฐมนตรีออกมาตามมาตรา 6 (1) ต้องระวางโทษจำคุกไม่เกิน 2 ปี หรือปรับไม่เกิน 2 แสนบาท หรือทั้งจำทั้งปรับ  (โหดกว่าขายเครื่องสำอางไม่มีเลขจดแจ้งซะอีก)

เอ้าแล้วมาตรา 6 (1) มันเกี่ยวอะไรกับเชื้อจุลินทรีย์

คืองี้ครับ มาตรา 6(1) มันคือชื่อ ประเภท ชนิดหรือคุณลักษณะของเครื่องสำอางที่ห้ามผลิต นำเข้า หรือขาย ที่รัฐมนตรีประกาศ

ทีนี้ในปี 2559 รัฐมนตรีก็ประกาศกฏหมายลูกออกมาในชื่อ ประกาศกระทรวงสาธารณสุข เรื่อง กำหนดลักษณะของเครื่องสำอางที่ห้ามผลิต นำเข้า หรือขาย ซึ่งมันมีข้อกำหนดเกี่ยวกับเชื้อจุลินทรีย์อยู่ด้วย โดยมีประเด็นหลักๆอยู่ 3 ประเด็น คือ

1. เครื่องสำอางต้องไม่ตรวจพบเชื้อก่อโรค ได้แก่
   – ซูโดโมแนส แอรูจิโนซา (Pseudomonas aeruginosa)
   – สตาฟิโลค็อกคัส ออเรียส (Staphylococcus aureus)
   – แคนดิดา อัลบิแคนส์ (Candida albicans)
   – คลอสตริเดียม (Clostridium spp.) (เฉพาะเครื่องสําอางผสมสมุนไพร)
2. เครื่องสำอางที่ใช้รอบดวงตา เครื่องสำอางที่สัมผัสกับเยื่อบุอ่อน และเครื่องสําอาง สําหรับเด็กอายุต่ำกว่า 3 ปี ต้องมีจํานวนรวมของแบคทีเรีย ยีสต์ และรา ที่เจริญเติบโตโดยใช้อากาศ (Total aerobic plate count) ไม่เกิน 500 โคโลนีต่อกรัม (cfu/g) หรือลูกบาศก์เซนติเมตร ส่วนเครื่องสำอางอื่นๆนอกเหนือจากนี้ต้องมีจํานวนรวมของแบคทีเรีย ยีสต์ และรา ที่เจริญเติบโตโดยใช้อากาศ (Total aerobic plate count) ไม่เกิน 1,000 โคโลนีต่อกรัม (cfu/g) หรือลูกบาศก์เซนติเมตร
3. สำหรับวิธีการตรวจเชื้อจุลินทรีย์ที่กล่าวถึงในข้อ 1 กับ 2 ห้ามคิดขึ้นเองนะ วิธีที่ใช้ให้เอามาจาก ISO (International Organization for Standardization) หรือ USP (United States Pharmacopeia) หรือวิธีอื่นที่เป็นมาตรฐานสากลเป็นที่ยอมรับ

จะว่าข้อกำหนดเรื่องเชื้อของไทยก็คล้ายๆกับของอเมริกาและ EU ผสมๆกันนะครับ ไม่ว่าจะเป็นชนิดของเชื้อที่ห้ามตรวจพบ และปริมาณเชื้อสูงสุดที่ยอมรับได้ (ตัว Total aerobic plate count จะคล้ายๆกับของอเมริกา แต่เชื้อก่อโรคที่ห้ามตรวจพบจะคล้ายๆกับของ EU)

เป็นยังไงบ้างครับกับข้อกำหนดของไทย จะว่ามาตรฐานของเราก็ไม่ได้ด้อยไปกว่ามาตรฐานระดับโลกอย่าง อเมริกา หรือ EU เท่าไรนัก จะต่างกันก็ตรงการบังคับใช้ก็เท่านั้น

การบังคับใช้กฏหมาย

พูดกันตามตรงนะครับ เรามีมาตรฐานไว้ก็จริง แต่การที่จะรู้ได้ว่าเครื่องสำอางจะมีเชื้อเกินหรือเปล่า ก็ต้องมีการสุ่มตรวจ แต่เครื่องสำอางในท้องตลาดมีเป็นหมื่น เป็นแสนชนิด ความจริงก็คือ อย. เราคงไม่สามารถไปสุ่มตรวจทุก lot ทุกยี่ห้อได้ อันที่จริงเป็นส่วนน้อยมากที่เราสุ่มมาได้ อีกอย่างการควบคุมตรงนี้เป็นการควบคุมที่ปลายเหตุครับ คือ คุณผลิตครีมออกมา คุณไม่ต้องตรวจเชื้อก็ได้ แต่คุณต้องมั่นใจนะว่าเชื้อคุณไม่เกิน เพราะถ้าเราสุ่มตรวจเจอ คุณก็ถูกดำเนินคดี แต่มันก็มีประเด็นอีกว่า จะรู้ได้ยังไงว่าเชื้อที่มันเกิน เกิดจากผู้ผลิตขาดความใส่ใจในสุขลักษณะและความปลอดภัยของผู้บริโภคจริงๆ ไม่ได้เกิดจากตัวผู้บริโภคใช้ผิดวิธี หรือเก็บรักษาไว้ไม่ดีตามคำแนะนำของผู้ผลิต ซึ่งตรงนี้หากผู้ผลิตคนไหนที่มีการตรวจเชื้อเองทุกรุ่นการผลิต ก็จะเป็นการเซฟตัวผู้ผลิตเองด้วยว่า ผมมีหลักฐานนะว่า lot นี้ผมตรวจของผมแล้ว ผลมันผ่านนะ ที่ อย. ตรวจแล้วไม่ผ่านน่ะ น่าจะเกิดจากการเก็บรักษามากกว่า

แต่เอาจริงๆ ผู้ผลิตส่วนใหญ่ของเราเลือกที่จะส่งตรวจกับกรมวิทย์เป็นบาง lot ครับ (เพราะทุก lot มันเปลือง) หรือผู้ผลิตบางรายไม่ตรวจเลยก็มี (อาจเกิดจากมั่นใจในกระบวนการผลิตของตัวเองมาก หรือไม่ก็ไม่ใส่ใจเพราะโอกาสถูกสุ่มเจอมันน้อยมากๆ แถมต้องพิสูจน์กันอีกว่า เชื้อที่ปนเปื้อนมาจากผู้ผลิตจริงๆ)

ถ้าเป็นผู้ผลิตระดับ Premium เลย เค้าจะตรวจทุก lot ครับ แล้วเค้าจะเก็บตัวอย่างทุกรุ่นการผลิตไว้ตามสภาวะที่ระบุไว้ในฉลากกับตัวเองด้วย เพราะถ้ามีปัญหาเรื่องการฟ้องร้องขึ้นมา เค้าจะเอาตัวอย่างที่เค้าเก็บไว้มาพิสูจน์ดูเลยว่า ถ้าหากเก็บไว้ตามสภาวะที่เค้าบอก ผลจะเป็นอย่างไร ไม่ใช้แค่เรื่องเชื้อนะครับ มันอาจเป็นเรื่องสี กลิ่น หรือลักษณะอื่นๆที่อาจนำมาสู่ข้อพิพาทระหว่าง ผู้ผลิต, อย. และผู้บริโภคได้ ซึ่งถ้าทำแบบนี้หลักฐานมันจะชัดเจนและจบครับ ไม่ต้องพิสูจน์อะไรกันยืดยาว

อย่างไรก็ตาม ผู้ผลิตที่เก็บตัวอย่างแบบนี้ถือว่าทำเกินมาตรฐานและข้อกำหนดของเครื่องสำอางไปพอควรครับ เพราะจริงๆข้อกำหนดแบบนี้เค้าใช้กับ “ยา” (ในมาตรฐานของยาจะเรียกว่า Retained Sample ครับ) อย่างไรก็ตามผู้ผลิตบางรายที่ทำระบบมาตรฐานพวก ISO อะไรต่างๆ ก็อาจโดนบังคับให้ทำได้เช่นกันครับ ผู้ผลิตในไทยที่ทำแบบนี้ บอกเลยว่า “มี” นะครับ แต่ไม่เยอะ มีไม่กี่แห่งที่ทำขนาดนี้ ต้องหากันดีๆครับ

ก่อนหน้า :

เชื้อจุลินทรีย์ กับ เครื่องสำอาง ตอนที่ 1 บทนำเรื่องผิวๆ

เชื้อจุลินทรีย์ กับ เครื่องสำอาง ตอนที่ 2 เชื้อจุลินทรีย์ในผลิตภัณฑ์และการควบคุม

เชื้อจุลินทรีย์ กับ เครื่องสำอาง ตอนที่ 3 ข้อกำหนดของพญาอินทรีย์

เชื้อจุลินทรีย์ กับ เครื่องสำอาง ตอนที่ 4 ข้อกำหนดของ EU

อ่านต่อ :

ถ้าใครได้อ่านบทความเรื่อง อะไรน่าเชื่อถือกว่ากัน ระหว่าง USA กับ EU (ยา/เครื่องสำอาง/อาหารเสริม) จะพอทราบแล้วบ้างว่า EU มีแนวคิดที่ต้องการควบคุมทั้งกระบวนการตั้งแต่วัตถุดิบ จนถึงกระบวนการผลิต ดังนั้นจึงไม่น่าแปลกใจเท่าไร หากข้อกำหนดของ EU จะจุกจิกและยิบย่อยกว่าของอเมริกาไปบ้าง ในขณะที่อเมริกาจะค่อนข้างโฟกัสไปที่ Final Product มากกว่า (ประมาณว่าถ้าสุดท้ายแล้วผลเชื้อมันผ่าน ก็โอเค ไม่ต้องไปคิดไรมาก)

ข้อกำหนดและแนวทางของ EU

Brief : แนวทางของ EU โดยรวมแล้วจะต่างกับของอเมริกาตรงที่ของ EU จะโฟกัสที่วัตถุดิบและกระบวนการผลิตด้วย

ใน Cosmetic Directive 76/768/EEC Volume 3 Guidelines Cosmetic products ของ EU ได้กำหนดแนวทางเกี่ยวกับจุลินทรีย์และเครื่องสำอางไว้ดังนี้

ใน Annex 7 Guidelines for the safety assessment of the finished cosmetic product กล่าวไว้ว่า คุณภาพของวัตถุดิบที่ใช้เป็นส่วนผสมในเครื่องสำอางมีความสำคัญต่อความปลอดภัยของเครื่องสำอางสำเร็จรูป อย่างพวกสารที่มีความซับซ้อน (Complex ingredients) ผู้ผลิตต้องจำเป็นต้องทราบคุณลักษณะของวัตถุดิบชนิดนั้นๆ อย่างละเอียด โดยเฉพาะข้อมูลด้านคุณลักษณะทางจุลชีววิทยา เพื่อประเมินความปลอดภัยก่อนจะนำมาใช้เป็นส่วนผสมในเครื่องสำอาง อาทิเช่น

1. หากใช้วัตถุดิบที่มีที่มาจากสัตว์ ผู้ผลิตต้องมีข้อมูลเบื้องต้น อย่างพวก ชนิดของสัตว์ ชนิดของอวัยวะหรือเนื้อเยื่อที่ใช้ หรือของเหลวต่างๆที่นำมาใช้ รวมถึงวิธีการเตรียมวัตถุดิบเหล่านั้น เช่น กระบวนการสกัด
2. หากใช้วัตถุดิบที่มีที่มาจากพืช ผู้ผลิตต้องมีข้อมูลเบื้องต้นพวก ชื่อทางพฤกษศาสตร์ ส่วนของพืชที่นำมาใช้ กรรมวิธีการเตรียม รวมถึงคุณลักษณะทางชีววิทยาและการปนเปื้อนของเชื้อรา

ใน Annex 8 Guideline on Microbiological quality of the finished cosmetic products ได้กล่าวไว้ว่า ตามปกติผิวหนังของมนุษย์มีกลไกการป้องกันอันตรายจากเชื้อจุลินทรีย์ตามธรรมชาติอยู่แล้ว แต่ในบางสภาวะ หรือในบางกรณี กลไกนี้อาจทำงานได้ไม่สมบูรณ์ ดังนั้นเครื่องสำอางที่มีการปนเปื้อนของเชื้อจุลินทรีย์อาจก่อให้เกิดอันตรายได้ โดยเฉพาะกรณีที่ต้องคำนึงเป็นพิเศษ เช่น เครื่องสำอางที่มีการใช้ในบริเวณผิวที่บอบบางอย่างรอบดวงตา เยื่อบุอ่อน บริเวณที่มีการติดเชื้อหรือมีบาดแผล หรือใช้ในคนบางกลุ่มเช่น ใช้ในเด็กที่มีอายุต่ำกว่า 3 ปี ในผู้สูงอายุ หรือในผู้ที่มีปัญหาเกี่ยวกับระบบภูมิคุ้มกัน และเมื่อพิจารณาจากคุณลักษณะทางจุลชีววิทยาแล้ว เครื่องสำอางสามารถแบ่งได้เป็น 2 กลุ่ม คือ Category 1 และ Categoty 2

Category 1 : กลุ่มนี้จะเป็นเครื่องสำอางที่ระบุให้ใช้บริเวณรอบดวงตา เยื่อบุอ่อน หรือในเด็กอายุต่ำกว่า 3 ปี ซึ่งกลุ่มนี้ถือว่ามีความเสี่ยงสูง จึงกำหนดคุณสมบัติทางจุลชีววิทยาไว้อย่างเข้มงวด ดังนี้

1. ต้องมีจำนวนเชื้อจุลินทรีย์ทั้งหมดไม่มากกว่า 100 cfu/g (หรือ ml) ใน 0.5 g (หรือ ml) ของผลิตภัณฑ์
2. ต้องตรวจไม่พบเชื้อก่อโรค ได้แก่ Pseudomonas aeruginosa, Staphylococcus aureus, Candida albicans เมื่อสุ่มตรวจในผลิตภัณฑ์ 0.5 g (หรือ ml)

Category 2 : กลุ่มนี้คือเครื่องสำอางอื่นๆทั้งหมดที่ไม่ได้จัดอยู่ใน Category 1 ซึ่งกำหนดคุณสมบัติทางจุลชีววิทยาไว้ดังนี้

1. ต้องมีจำนวนเชื้อจุลินทรีย์ทั้งหมดไม่มากกว่า 1000 cfu/g (หรือ ml) ใน 0.1 g (หรือ ml) ของผลิตภัณฑ์
2. ต้องตรวจไม่พบเชื้อก่อโรค ได้แก่ Pseudomonas aeruginosa, Staphylococcus aureus, Candida albicans เมื่อสุ่มตรวจในผลิตภัณฑ์ 0.1 g (หรือ ml)

นอกจากนี้ยังได้กล่าวได้ด้วยว่า การที่จุลินทรีย์เข้าไปปนเปื้อนในเครื่องสำอางอาจเกิดขึ้นได้ 2 ช่วง คือ

1. ระหว่างกระบวนการผลิตและการบรรจุ
2. ระหว่างการใช้งานของผู้บริโภค ตั้งแต่เริ่มเปิดใช้จนกระทั้งใช้ผลิตภัณฑ์นั้นจนหมด ซึ่งมีโอกาสที่ผลิตภัณฑ์จะได้รับเชื้อจุลินทรีย์ทั้งจากสิ่งแวดล้อมและตัวผู้บริโภคเอง

และแม้ว่าจะมีรายงานจำนวนไม่มากนักที่แสดงว่า เครื่องสำอางที่มีการปนเปื้อนเชื้อจุลินทรีย์เป็นสาเหตุของการติดเชื้อ แต่เป็นที่ทราบกันดีว่าการปนเปื้อนของเชื้อจุลินทรีย์มักนำไปสู่ความไม่คงตัวและการเสื่อมของผลิตภัณฑ์ ดังนั้นเพื่อให้มั่นใจว่าเครื่องสำอางที่ผลิต มีคุณภาพดีและมีความปลอดภัยต่อผู้บริโภค ผู้ผลิตจำเป็นต้องมีการตรวจปริมาณและคุณสมบัติทางจุลชีววิทยาของเครื่องสำอางสำเร็จรูปอย่างสม่ำเสมอทุกรุ่นการผลิต ก่อนออกจำหน่ายสู่ท้องตลาด

สำหรับสารกันเสียที่ใช้ในเครื่องสำอางนั้น EU ได้มีการห้ามใช้สารกันเสียหลายชนิด ล่าสุดก็แบนสารกลุ่ม Paraben อย่าง Isopropylparaben, Isobutylparaben, Phenylparaben, Benzylparaben และ Pentylparaben และในมีแนวโน้มว่าจะแบน Methylisothiazolinone ในครีมทาตัวและผลิตภัณฑ์ระงับกลิ่นกาย ในปี 2017 ด้วยครับ

ก่อนหน้า :

เชื้อจุลินทรีย์ กับ เครื่องสำอาง ตอนที่ 1 บทนำเรื่องผิวๆ

เชื้อจุลินทรีย์ กับ เครื่องสำอาง ตอนที่ 2 เชื้อจุลินทรีย์ในผลิตภัณฑ์และการควบคุม

เชื้อจุลินทรีย์ กับ เครื่องสำอาง ตอนที่ 3 ข้อกำหนดของพญาอินทรีย์

อ่านต่อ :

เชื้อจุลินทรีย์ กับ เครื่องสำอาง ตอนที่ 5 ข้อกำหนดของประเทศไทย

อ้างอิง :

บทความเรื่องจุลินทรีย์กับเครื่องสำอาง โดย ภญ.อารทรา ปัญญาปฏิภาณ นิตยสารข่าวสารด้านยาและผลิตภัณฑ์สุขภาพ ปีที่ 8 ฉบับที่ 2

ข้อกำหนดและแนวทางของสหรัฐอเมริกา

US Food and Drug Administration (USFDA) (หรือเรียกให้เข้าใจง่ายๆก็คือเป็น อย. ของประเทศอเมริกาแหละครับ) ได้มีการพูดถึงจุลินทรีย์ในเครื่องสำอางในหัวข้อ Adequacy of Preservation ซึ่งอยู่ใน Cosmetic Handbook บทที่ 3  เรื่อง Cosmetic Product-Related Regulatory Requirements and Health Hazard Issues ซึ่งสรุปได้ดังนี้ครับ

1. เครื่องสำอางไม่จำเป็นต้องปลอดเชื้อแต่จะต้องไม่พบจุลินทรีย์ที่ก่อให้เกิดโรค
2. แม้ว่าจะไม่พบเชื้อที่จุลินทรีย์ที่ก่อโรค แต่จำนวนรวมของเชื้อจุลินทรีย์ที่ไม่ก่อโรคก็ควรจะต่ำ
3. นอกจากผลิตภัณฑ์จะเป็นไปตามข้อ 1 และ 2 คือ ไม่พบจุลินทรีย์ที่ก่อให้เกิดโรคและจำนวนรวมของเชื้อจุลินทรีย์ที่ไม่ก่อโรคต่ำแล้ว ผลิตภัณฑ์นั้นต้องสามารถคงคุณสมบัติดังกล่าวได้ตลอดเวลาที่ผู้บริโภคใช้งาน อธิบายให้เข้าใจง่ายๆก็คือ ถึงแม้ว่าตอนผลิตเครื่องสำอาง ผลการตรวจเชื้อจะผ่านแล้ว แต่ก็ไม่ได้หมายความว่ามันโอเคแล้ว เพราะระหว่างที่ผู้บริโภคใช้ๆไป อาจมีเชื้อจากภายนอกเข้ามาปนเปื้อน หรือเชื้อเดิมที่ปนเปื้อนอยู่แล้วเจริญเติบโตขึ้นมาจนเกินระดับที่ยอมรับได้ก็ได้ เพราะฉะนั้นเครื่องสำอางที่ดี นอกจากจะควบคุมเชื้อตั้งแต่กระบวนการผลิตแล้ว ก็ต้องสามารถที่จะควบคุมไม่ให้เชื้อเติบโตหรือปนเปื้อนหลังจากผู้บริโภคซื้อไปใช้จนถึงวันหมดอายุ
4. ข้อกำหนดในข้อ 3 ครอบคลุมเฉพาะเมื่อผู้บริโภคใช้ผลิตภัณฑ์ตามวิธีที่กำหนดเท่านั้น ยกตัวอย่างเช่น เราทำครีมที่ไม่ใส่สารกันบูด แต่ใช้วิธีป้องกันการปนเปื้อนของเชื้อโดยใช้บรรจุภัณฑ์แบบ air lock 2 ชั้น ทำให้ครีมไม่มีโอกาสได้สัมผัสกับมือของผู้ใช้และสิ่งแวดล้อมภายนอก แต่ถ้าผู้ใช้เกิดซน ไปแงะระบบ air lock ออก แล้วปาดครีมออกมา พอทิ้งไว้แล้วปรากฏว่าเชื้อจุลินทรีย์เกิน แบบนี้ไม่สามารถฟ้องเอาผิดกับผู้ผลิตได้ เพราะถือว่าผู้บริโภคใช้นอกเหนือจากวิธีที่ผู้ผลิตกำหนด

นอกจากข้อสรุป 4 ข้อข้างต้น ยังได้มีการพูดถึงเครื่องสำอางกลุ่มที่มีระบบป้องกันเชื้อจุลินทรีย์ในตัวเอง เช่น ตำรับที่มีส่วนผสมของ ethanol ตั้งแต่ 10% ขึ้นไป ผลิตภัณฑ์ที่มีส่วนผสมของ propylene glycol หรือ glycerin หรือผลิตภัณฑ์ที่มีภาชนะบรรจุแบบ self-pressurized เช่น air lock 2 ชั้น หรือปั๊มสูญญากาศ ถือว่ามีโอกาสปนเปื้อนเชื้อจุลินทรีย์ได้น้อย รวมถึงมีคำแนะนำเพิ่มเติมว่า

1. เครื่องสำอางที่ไม่มีระบบป้องกันเชื้อจุลินทรีย์ในตัวเองทุกรุ่นการผลิต ควรมีการตรวจเชื้อจุลินทรีย์ก่อนวางจำหน่าย
2. เครื่องสำอางที่มีการใช้รอบดวงตาทุกชนิด ในระหว่างขั้นตอนการผลิตควรมีกาารทดสอบว่ามีระบบป้องกันการปนเปื้อนของเชื้อจุลินทรีย์อย่างเพียงพอ

นอกจากนี้ ยังได้มีการกล่าวถึงว่า ผู้ผลิตส่วนใหญ่ (ในอเมริกานะ) ตระหนักถึงผลเสียของจุลินทรีย์ที่มีต่อผลิตภัณฑ์และผู้บริโภค จึงมีการดำเนินการด้วยวิธีต่างๆ เช่น ระวังและพิถีพิถันเรื่องความสะอาดของวัตถุดิบ กระบวนการผลิตและการบรรจุ และพัฒนาสูตรตำรับมิให้เอื้อต่อการเจริญเติบโตของเชื้อจุลินทรีย์ รวมถึงมีการใช้สารกันเสียในผลิตภัณฑ์

ในส่วนของสารกันเสียหรือสารกันบูดในผลิตภัณฑ์เครื่องสำอาง มีการกำหนดให้ต้องคำนึงถึงเงื่อนไขต่างๆเหล่านี้

เงื่อนไขการใช้สารกันเสียของสหรัฐอเมริกา

1.สารกันเสียในกลุ่มสารประกอบของปรอท (Mercury compound)

สารกันเสียในกลุ่มสารประกอบของปรอท (Mercury compound) ถือว่าเป็นสารต้องห้ามในเครื่องสำอาง เพราะสารประกอบของปรอทสามารถดูดซึมผ่านทางผิวหนังได้ ทำให้เกิดการสะสมในร่างกาย และสารประกอบของปรอทสามารถทำให้เกิดอาการแพ้หรือระคายเคืองต่อผิวหนัง รวมถึงเป็นพิษต่อระบบประสาท

กฏหมายของอเมริการะบุไว้ว่าถ้าหากมีการตรวจพบสารกลุ่ม Mercury compound ในเครื่องสำอางถือว่าผิดกฏหมาย ยกเว้นว่าปริมาณที่ตรวจพบจะต่ำมาก คือน้อยกว่า 1 ส่วนในล้านส่วน (1 ppm) เมื่อคำนวณในรูปโลหะปรอท

อย่างไรก็ดีสารกันเสียพวกสารประกอบของปรอท หรือ Mercury compound นั้น ถือว่าเป็นสารกันเสียที่มีประสิทธิภาพสูง โดยเฉพาะกับเชื้อที่เป็นอันตรายร้ายแรงต่อดวงตาอย่าง Pseudomonas aeruginosa ได้ ดังนั้น สำหรับเครื่องสำอางที่ใช้รอบดวงตา หากไม่สามารถหาสารกันเสียชนิดอื่นที่เหมาะสมได้ อนุญาตให้ใช้สารประกอบของปรอทเป็นสารกันเสียที่ความเข้มข้นไม่เกิน 65 ส่วนในล้านส่วน (65 ppm) ได้ เมื่อคำนวณในรูปโลหะปรอท

2.สารกันเสียพวก Hexachlorophene

สารกันเสียพวก Hexachlorophene มีข้อดีคือ สามารถยับยั้งเชื้อแบคทีเรียแกรมบวกได้ดีมาก โดยเฉพาะในกลุ่ม strains of staphylococcus ทำให้ในอดีตเป็นสารกันเสียที่นิยมกันมาก อย่างไรก็ตาม ในเวลาต่อมาพบว่าสารกันเสียชนิดนี้สามารถดูดซึมผ่านผิวหนังได้ดี และก่อให้เกิดพิษต่อระบบประสาท โดยเฉพาะในเด็กทารกหรือผิวหนังที่มีบาดแผล ประกอบกับมีรายงานว่ามีเด็กทารกตายเนื่องจากใช้แป้งฝุ่นโรยตัวที่มีส่วนผสมของ Hexachlorophene ถึง 6% ทำให้ในสหรัฐอเมริกากำหนดว่าอนุญาตให้ใช้ Hexachlorophene ได้ก็ต่อเมื่อมีความจำเป็นจริงๆเท่านั้น หรือ ไม่สามารถหากันเสียชนิดอื่นที่ได้ผล โดยอนุญาตให้ใส่ได้ไม่เกิน 0.1% เท่านั้น และห้ามใส่ในเครื่องสำอางที่สัมผัสกับเยื่อบุอ่อน เช่น ริมฝีปาก เป็นต้น

***หมายเหตุ อเมริกายังไม่แบนสารกันเสียกลุ่ม Paraben เดนมาร์กเป็นประเทศแรกที่เริ่มแบน paraben ในปี 2010 จากนั้น EU จึงแบนในปี 2012 จากนั้น อย. ไทยก็แบน Paraben บางตัวตาม EU***

นอกจากใน Cosmetic Handbook แล้ว USFDA ยังได้เผยแพร่ข้อมูลเกี่ยวกับวิธีการตรวจวิเคราะห์จุลินทรีย์ในเครื่องสำอางเรื่อง Bacteriological Analytic Manual Online Chapter 23 Microbiological methods for Cosmetics ซึ่งระบุเป็นแนวทางเกี่ยวกับเชื้อจุลินทรีย์ในเครื่องสำอางไว้ว่า

1. เครื่องสำอางไม่ควรพบเชื้อจุลินทรีย์มากกว่า 1,000 Colony Forming Units (CFU)/g
2. เครื่องสำอางที่ใช้รอบดวงตาไม่ควรพบเชื้อจุลินทรีย์มากกว่า 500 Colony Forming Units (CFU)/g
3. หากตรวจพบเชื้อก่อโรคในเครื่องสำอางถือเป็นเรื่องร้ายแรง โดยเฉพาะเครื่องสำอางที่ใช้รอบดวงตา เชื้อที่ใช้เป็นตัวแทนได้แก่ S.aureus, Streptococcus pyogenes, Pseudomonas aeruginosa และ Klebsiella pneumoniae
4. หากมีจำนวนรวมเชื้อไม่ก่อโรคผ่านแนวทางที่กำหนด แต่ตรวจพบเชื้อก่อโรคถือว่าเครื่องสำอางนั้นไม่ปลอดภัย

หมายเหตุ สำหรับคนที่ไม่รู้นะครับ คำว่า Colony Forming Units หรือ CFU หมายถึงจำนวนโคโลนีของเชื้อครับ ซึ่งเชื้อ 1 ตัวจะเกิดเป็น 1 โคโลนีเมื่อเอาไปเพาะเชื้อ เพราะฉะนั้น สมมติว่าพบเชื้อ 50 CFU/g จะตีความให้เข้าใจง่ายๆว่า ในเครื่องสำอาง 1 กรัม มีเชื้ออยู่ 50 ตัว แบบนี้ก็ได้ครับ (พูดให้เข้าใจง่ายๆเฉยๆนะครับ ถ้าความหมายจริงๆมันมีรายละเอียดปลีกย่อยเยอะกว่านี้)

เป็นอย่างไรกันบ้างครับสำหรับแนวทางและข้อกำหนดของประเทศสหรัฐอเมริกา ถือว่าโหดไหม หรือว่าเฉยๆ แล้วของประเทศไทยจะเป็นยังไง จะง่ายกว่า หรือว่าเข้มกว่า รอติดตามกันในตอนต่อๆไปนะครับ ส่วนตัวสำหรับผมเองนั้นเคยทำงานในอุตสาหกรรมยามาก่อนก็ต้องบอกว่าข้อกำหนดและแนวทางพวกนี้ถือว่าเล็กน้อยมากครับ เมื่อเทียบกับอุตสาหกรรมยาที่จุกจิกและเข้มงวดกว่านี้มาก แต่ถ้ามองระหว่างเครื่องสำอางด้วยกันผมก็ยังมองว่าอเมริกาก็ยังค่อนข้างอะลุ่มอล่วย ไม่ตึงไม่หย่อนจนเกินไปครับ ถ้าเป็นกลุ่ม EU จะมีกำหนดปลีกย่อยที่เข้มงวดและชัดเจนกว่าอเมริกามาก จนบางทีผมมองว่ามากเกินไปด้วยซ้ำครับ

ก่อนหน้า :

เชื้อจุลินทรีย์ กับ เครื่องสำอาง ตอนที่ 1 บทนำเรื่องผิวๆ

เชื้อจุลินทรีย์ กับ เครื่องสำอาง ตอนที่ 2 เชื้อจุลินทรีย์ในผลิตภัณฑ์และการควบคุม

อ่านต่อ :

เชื้อจุลินทรีย์ กับ เครื่องสำอาง ตอนที่ 4 ข้อกำหนดของ EU

เชื้อจุลินทรีย์ กับ เครื่องสำอาง ตอนที่ 5 ข้อกำหนดของประเทศไทย

อ้างอิง :

บทความเรื่องจุลินทรีย์กับเครื่องสำอาง โดย ภญ.อารทรา ปัญญาปฏิภาณ นิตยสารข่าวสารด้านยาและผลิตภัณฑ์สุขภาพ ปีที่ 8 ฉบับที่ 2

อย่างไรก็ตามการมีเชื้อจุลินทรีย์ปนเปื้อนในเครื่องสำอางไม่เพียงแต่ก่อให้เกิดอันตรายต่อสุขภาพเราเท่านั้น แต่ยังสามารถก่อให้เกิดผลเสียโดยตรงต่อผลิตภัณฑ์เครื่องสำอางนั้นๆได้อีกด้วย

ผลของจุลินทรีย์ต่อผลิตภัณฑ์

ต้องบอกว่าทั้งจุลินทรีย์เอง และสารที่จุลินทรีย์ผลิตขึ้นสามารถเปลี่ยนแปลงคุณลักษณะต่างๆ ของผลิตภัณฑ์ได้ หลายๆครั้งที่คุณลักษณะเหล่านั้นเราสามารถสังเกตได้ด้วยตัวเองได้ เช่น ก่อให้เกิดการเปลี่ยนแปลงของสี, กลิ่น, ความข้น, ความหนืด, การเกิดฟอง และการแยกชั้น เป็นต้น

ผลเสียต่อสุขภาพของเรา

อย่างที่ทราบกันว่าผิวหนังและเยื่อบุอ่อนของเรามีกลไกป้องกันอันตรายจากจุลินทรีย์อยู่แล้ว แต่ระบบป้องกันนี้ก็มีขีดจำกัด และไม่สามารถทำงานได้อย่างสมบูรณ์ตลอดเวลา ทำให้เครื่องสำอางที่มีเชื้อจุลินทรีย์ปนเปื้อนสร้างปัญหาให้กับเราได้ โดยเฉพาะในกลุ่มผู้สูงอายุ ผู้ป่วย ผู้ที่มีปัญหาผิวหนัง ผิวที่มีบาดแผลที่ผิวหนัง ผู้ที่เป็นโรคผิวหนัง และเด็กอายุต่ำกว่า 3 ปี แต่เคสที่มีปัญหามากที่สุดและเกิดอันตรายร้ายแรงบ่อยที่สุดมักเกิดกับเครื่องสำอางที่ใช้รอบดวงตา และแชมพู (แชมพูไหลเข้าตาครับ) เพราะผิวหนังรอบดวงตานั้นบอบบางมาก และในดวงตามีความชื้นสูง หากเครื่องสำอางนั้นมีเชื้อจุลินทรีย์ที่ก่อโรคตัวโหดๆอย่าง Pseudomonas aeruginosa ปนเปื้อนอยู่ ก็สามารถก่อให้เกิดอันตรายร้ายแรงถึงขั้นตาบอดได้

การควบคุมเชื้อจุลินทรีย์ในผลิตภัณฑ์

เชื้อจุลินทรีย์มีอยู่มากมายทุกหนทุกแห่ง และเมื่อเชื้อจุลินทรีย์อยู่ในสภาวะที่เหมาะสม เช่น ในสภาวะที่มีอุณหภูมิ อาหาร ความชื้น ความเป็นกรด-ด่างที่พอเหมาะ ก็จะทำให้จุลินทรีย์เหล่านั้นเจริญเติบโตและเพิ่มจำนวนอย่างรวดเร็วจนยากแก่การควบคุม อย่างไรก็ดี สำหรับวิธีการควบคุมเชื้อจุลินทรีย์ในผลิตภัณฑ์เครื่องสำอาง จะใช้กันหลักๆอยู่ 6 วิธี ได้แก่

1. ควบคุมที่วัตถุดิบที่ใช้ในการผลิตเครื่องสำอาง โดยตรวจสอบปริมาณเชื้อจุลินทรีย์ของวัตถุดิบที่รับเข้ามาตั้งแต่แรก ก่อนนำไปผลิต หากตรวจพบเกินกว่าที่รับได้ก็อาจมีส่งคืนหรือมีกระบวนกระบวนการฆ่าเชื้อเช่น นึ่งด้วยความร้อน หรือ ฉายรังสี ก่อนนำไปผลิต เป็นต้น
2. ดูแลรับระบบน้ำที่ใช้ในการผลิตให้ดี ความจริงก็คือว่าแหล่งของการปนเปื้อนของเชื้อที่พบบ่อยมากที่สุดคือน้ำที่ใช้การผลิต (ตอนอยู่ในน้ำน่ะ มันไม่เยอะหรอก แต่พอมันอยู่ในผลิตภัณฑ์แล้วออกลูกออกหลานเต็มไปหมดนี่สิ) ดังนั้นการออกแบบระบบน้ำให้สามารถทำลาย ยับยั้งหรือคัดกรองเชื้อจุลินทรีย์ต่างๆออกไปได้ ก็สามารถลดความเสี่ยงต่อการปนเปื้อนของเชื้อจุลินทรีย์ในผลิตภัณฑ์ไปได้มากทีเดียว ตัวอย่างของการออกแบบระบบดังกล่าวก็อย่างเช่น ใช้น้ำที่ผ่านกระบวนการ Reverse Osmosis, ติดตั้งหลอด UV เพื่อฆ่าเชื้อภายในท่อน้ำ, ออกแบบท่อที่ใช้ให้มีความลาดเอียงเพื่อป้องกันน้ำขัง, ทำระบบน้ำหมุนเพื่อให้น้ำมีการไหลเวียนตลอดเวลา, ควบคุมอุณหภูมิของน้ำในระบบให้ไม่เหมาะสมแก่การเจริญเติบโตของเชื้อจุลินทรีย์ เป็นต้น
3. มีกรรมวิธีการผลิตและการบรรจุที่ได้มาตรฐาน เช่น มีมาตรฐาน GMP ในการผลิต, มีระบบกรองอากาศในอาคารผลิต, ระบบที่ใช้ในการผลิตมีระบบ air lock, พนักงานที่เข้าไปสัมผัสกับผลิตภัณฑ์ต้องสะอาด แต่งกายเหมาะสม และผ่านการอบรมเรื่องมาก่อน เป็นต้น
4. ออกแบบผลิตภัณฑ์ให้ไม่เหมาะแก่การเจริญเติบโตของเชื้อจุลินทรีย์ ยกตัวอย่างเช่น ใส่สารที่มีฤทธิ์ยับยั้งเชื้อจุลินทรีย์ในตัวเองได้อยู่ในตำรับ ซึ่งสารนั้นอาจเป็นสารออกฤทธิ์หรือสารช่วยในตำรับก็ได้ เช่น ethanol, propylene glycol เป็นต้น หรืออาจออกแบบให้ผลิตภัณฑ์นั้นมีสัดส่วนของน้ำมันและไขมันในปริมาณที่สูงทำให้ยากแก่การเจริญเติบโตของเชื้อ หรืออาจใช้วิธีปรับช่วง pH ของผลิตภัณฑ์ให้ไม่เหมาะแก่การเจริญเติบโตของเชื้อจุลินทรีย์ก็ได้
5. ใช้บรรจุภัณฑ์ที่ลดความเสี่ยงต่อการปนเปื้อนของเชื้อจุลินทรีย์หลังจากเปิดใช้ไปแล้ว เช่น บรรจุภัณฑ์ระบบปั๊มสูญญากาศ หรือบรรจุภัณฑ์ที่ใช้ระบบ Air lock 2 ชั้น เป็นต้น
6. ใส่การกันบูดในผลิตภัณฑ์ อย่างไรก็ตาม สารกันบูดบางชนิดมีอันตรายสูง เช่น Mercury compound จึงมีการจำกัดการใช้ หรือการกันบูดอย่าง Paraben ก็มีการโจมตีกันมากถึงเรื่องความเสี่ยงในการทำให้เกิดมะเร็งเต้านม อีกทั้ง Paraben หลายตัว อย. ก็ไม่อนุญาตให้ใช้แล้ว (Paraben ตัวที่ห้ามใช้แล้ว เคยเขียนไว้ในบทความเรื่องนี้ครับ >>>>> การใช้ Paraben ในเครื่องสำอาง) ผู้ผลิตเครื่องสำอางหลายรายจึงเลี่ยงไปใช้สารกันบูดที่มีอันตรายน้อยกว่าแทน และผู้ผลิตหลายรายก็เริ่มหันไปให้ความสนใจกับวิธีการป้องกันเชื้อจุลินทรีย์ด้วยวิธีอื่นๆที่กล่าวมาข้างต้น เพื่อที่จะได้ใส่สารกันบูดให้น้อยที่สุดเท่าที่จะเป็นไปได้ หรือบางเจ้าก็เคลมว่าไม่ใส่เลย (แต่การที่เคลมว่าไม่ใส่เลยต้องดูดีๆนะครับ เพราะมีเยอะมากๆที่เคลมว่าไม่ใส่เลย แต่พอไปตรวจจริงๆแล้วปรากฏว่าตรวจเจอสารกันบูด ก็จะอ้างว่าตัวที่ใส่นั้นไม่ได้ตั้งใจจะใส่เป็นสารกันบูด แต่ให้มันทำหน้าที่อื่นในตำรับแทน เช่น มันอาจจะมีกลิ่นนิดหน่อย ก็ไปบอกว่าไม่ได้ใส่เพื่อเป็นสารกันบูดนะ แต่ใส่เพื่อแต่งกลิ่นต่างหาก ดังนั้นผลิตภัณฑ์นี้เคลมแบบนี้ได้ ไม่ผิด เป็นซะอย่างนั้นไป เอาจริงๆ มันมีวิธีเล่นแร่แปรธาตุเยอะครับ)

6 วิธีเป็นวิธีที่ผู้ผลิตมักใช้เพื่อแก้ปัญหาเรื่องเชื้อจุลินทรีย์ แต่ไม่ได้หมายความว่าผู้ผลิตทุกรายจะใช้ทุกวิธีนะครับ บางรายก็ใช้แค่วิธีเดียว แต่ไม่ว่าจะใช้วิธีไหนก็ตาม สุดท้ายแล้วต้องไม่พบเชื้อในปริมาณที่สูงเกินกำหนดหรือเชื้อตัวที่ก่อโรคอันตรายครับ

จะรู้ได้อย่างไรว่าเครื่องสำอางนั้นมีเชื้อจุลินทรีย์ปนเปื้อนในระดับที่เป็นอันตรายหรือเปล่า

ถ้าเป็นคนธรรมดาคงไม่สามารถตรวจหาเชื้อด้วยตัวเองได้ (ถ้าจะโมๆเอาอุปกรณ์มาทำเองที่บ้านก็พอได้ครับ แต่คงต้องมีอบรมกันก่อน คนธรรมดาที่ไม่มีความรู้เลยคงทำไม่ได้) แต่ถ้ามีจุลินทรีย์ปนเปื้อนเยอะมากๆ เราสามารถสังเกตได้จากตัวลักษณะของผลิตภัณฑ์ที่เปลี่ยนแปลงไป ดังนี้ครับ

1. กลิ่นเปลี่ยนไป เช่น มีกลิ่นบูดเกิดขึ้น
2. สีของผลิตภัณฑ์เปลี่ยนไป
3. ความหนืดเปลี่ยน เช่น จากข้นๆก็กลายเป็นเหลว
4. มีฟองเกิดขึ้นที่ผลิตภัณฑ์
5. เครื่องสำอางมีการแยกชั้น
6. เกิดชั้นน้ำใสๆแยกตัวออกมา

ทั้งนี้ทั้งนั้น ไม่ได้หมายความว่าหากเกิดลักษณะดังกล่าวข้างต้นจะหมายความว่าเครื่องสำอางมีจุลินทรีย์ปนเปื้อนเสมอไปนะครับ ลักษณะดังกล่าวอาจเกิดจากความไม่คงตัวอื่นๆในตำรับที่ไม่เกี่ยวกับเชื้อจุลินทรีย์ก็ได้

ถ้าหากพบเครื่องสำอางบูด แต่ผู้ผลิตบอกว่าไม่เป็นไร เป็นเรื่องปกติเพราะไม่ได้ใส่สารกันบูด แบบนี้ควรใช้ต่อไหม?

อันนี้เป็นประสบการณ์จริงที่คนใกล้ตัวเจอ แล้วมาถามผม

ถ้าให้ผมตอบในฐานะคนทำเครื่องสำอาง ก็ขอตอบว่า เครื่องสำอางไม่ได้ใส่สารกันบูด ก็ไม่ได้หมายความว่ามันต้องบูดครับ ถ้าตำรับหรือ Product มันดีจริงมันต้องไม่บูดครับ ถ้ามันบูดแปลว่ามันมีปัญหาทุกกรณีไม่ว่าจะใส่สารกันบูดหรือไม่ก็ตาม ที่เค้าบอกว่ามันบูดเพราะไม่สารกันบูดมันเป็นแค่การเล่น story เฉยๆครับ ก็ถือว่าเป็นการแก้ปัญหาเฉพาะหน้าได้ดี ก็ต้องชมในเรื่องนี้ครับ แต่การที่จะทำแบบนี้ได้ branding ต้องแข็งพอสมควรครับ ถึงจะมีคนเชื่อ เอาจริงๆแล้ว การเอาเครื่องสำอางบูดมาทาหน้า เคสที่เกิดปัญหาจริงๆก็น้อยครับ ถ้าผิวหนังไม่ได้มีปัญหาหรือใช้รอบๆดวงตา เพราะถ้าไม่ได้มีแผลหรือเข้าตา กลไกการป้องกันตัวเองของร่างกายมักเอาอยู่ เว้นซะแต่ว่าเชื้อจะเยอะๆจริง หรือเจอเชื้อตัวโหดๆจริงๆ

แต่ถ้าให้ผมตอบในฐานะเภสัชกร ก็ขอบอกว่า ทิ้งๆไปเหอะครับ มันบูดก็คือมันเสีย ไม่ต้องคิดมาก อย่าไปเสียดายตังครับ อย่าเสี่ยงเลยจะเป็นการดีที่สุดครับ

ติดตามบทความ เชื้อจุลินทรีย์ กับ เครื่องสำอาง ได้ในตอนต่อๆไปนะครับ

ก่อนหน้า :

เชื้อจุลินทรีย์ กับ เครื่องสำอาง ตอนที่ 1 บทนำเรื่องผิวๆ

อ่านต่อ :

เชื้อจุลินทรีย์ กับ เครื่องสำอาง ตอนที่ 3 ข้อกำหนดของพญาอินทรีย์

เชื้อจุลินทรีย์ กับ เครื่องสำอาง ตอนที่ 4 ข้อกำหนดของ EU

เชื้อจุลินทรีย์ กับ เครื่องสำอาง ตอนที่ 5 ข้อกำหนดของประเทศไทย

อ้างอิง :

บทความเรื่องจุลินทรีย์กับเครื่องสำอาง โดย ภญ.อารทรา ปัญญาปฏิภาณ นิตยสารข่าวสารด้านยาและผลิตภัณฑ์สุขภาพ ปีที่ 8 ฉบับที่ 2

เนื่องจากเครื่องสำอางส่วนใหญ่ใช้กับผิวภายนอก ดังนั้นก่อนที่จะมาพูดถึงจุลินทรีย์ชนิดต่างๆในเครื่องสำอาง เรามาทำความเข้าใจเรื่องธรรมชาติและโครงสร้างของผิวหนังกันคร่าวๆก่อนนะครับ

จุลินทรีย์คืออะไร

จุลินทรีย์ คือ สิ่งมีชีวิตเล็กๆที่มองด้วยตาเปล่า ตัวอย่างของจุลินทรีย์ เช่น แบคทีเรีย, รา, ยีสต์, อาร์เคีย, โปรโตซัว, รวมถึงไวรัส และ ไวรอยด์ อย่างไรก็ตามจุลินทรีย์ตามผิวหนังมักเป็นพวกแบคทีเรียและเชื้อรา ดังนั้นคำว่าจุลินทรีย์ในบทความนี้จึงหมายถึงแบคทีเรียและเชื้อราเป็นหลักนะครับ

โครงสร้างผิวหนังกับเชื้อจุลินทรีย์

ผิวหนังเป็นอวัยวะขนาดใหญ่ของร่างกาย มีน้ำหนักรวมประมาณ 4 กิโลกรีม ปกคลุมพื้นที่ผิว 1.8 ตารางเมตร ผิวหนังมีความสำคัญหลายอย่างต่อร่างกาย อาทิ เช่น ป้องกันสิ่งแปลกปลอม, ช่วยรักษาและควบคุมอุณหภูมิของร่างกาย, เก็บกักความชุ่มชื้น และป้องกันการกระแทกต่ออวัยวะภายใน ผิวหนังแบ่งได้เป็น 3 ชั้น ได้แก่

1. ชั้นหนังกำพร้า (epidermis)
2. หนังแท้ (dermis)
3. ชั้นไขมัน (subcutaneous tissue)

ในชั้นหนังกำพร้า (epidermis) ยังแบ่งย่อยออกเป็นหลายชั้น ชั้นนอกสุดของชั้นหนังกำพร้าเรียกว่าชั้นขี้ไคล (stratum corneum) ซึ่งประกอบไปด้วยเซลล์ผิวหนังที่ไม่มีนิวเคลียส และมีเคอราติน (keratin) เป็นส่วนประกอบหลัก ทำให้ปกป้องร่างกายจากสภาวะแวดล้อมได้ดี ที่ผิวชั้นนี้รวมทั้งตามรูขุมจะพบจุลินทรีย์ได้หลากหลายกลุ่ม ได้แก่

1. กลุ่ม Propionibacterium ได้แก่ P.acne (ทำให้เกิดสิว), P.granulosum และ P.avidum
2. กลุ่ม Micrococcaceae ได้แก่ Staphylococus epidermidis และพวก Aerobic coryneform
3. กลุ่มเชื้อยีสต์ ได้แก่ Malassezia furfur (ทำให้เกิดเกลื้อน)

สำหรับปริมาณและชนิดของเชื้อจุลินทรีย์ต่างๆจะแตกต่างกันไปแล้วแต่ลักษณะผิวของแต่ละคน นอกจากนี้ ผิวหนังแต่ละบริเวณก็มีปริมาณและชนิดของเชื้อจุลินทรีย์ต่างๆแตกต่างกันด้วย

อย่างไรก็ดี แม้ว่าบนผิวหนังของเราจะมีเชื้อจุลินทรีย์มากมายหลายชนิด แต่ผิวหนังชั้นขี้ไคล (stratum corneum) ของเราก็มีความแข็งแรง แห้ง มีสภาวะเป็นกรดอ่อนๆ (pH ของผิวหนังจะอยู่ที่ประมาณ 4.1 – 6.8 ขึ้นอยู่กับสภาพผิวของแต่ละคนครับ) ซึ่งไม่เหมาะกับการเจริญเติบโตของเชื้อจุลินทรีย์ ประกอบกับผิวหนังยังมีวงจรการหลุดลอกของผิว (exfoliate) ซึ่งจะช่วยกำจัดเชื้อจุลินทรีย์ออกไปได้ นอกจากนี้น้ำมันที่หล่อเลี้ยงผิวตามธรรมชาติยังมีสารที่มาสามารถต่อต้านเชื้อจุลินทรีย์ได้อีกด้วย ดังนั้นแม้ว่าผิวหนังเราจะมีจุลินทรีย์มากมาย แต่ธรรมชาติของผิวหนังเราในภาวะปกติก็มีกลไกการทำความสะอาดและรักษาสมดุลของชนิดและปริมาณจุลินทรีย์ที่ผิวหนังอยู่แล้ว

อย่างไรก็ตาม หากผิวหนังเราเสียสมดุลหรืออยู่ในภาวะไม่ปกติ เช่น วัยรุ่นที่มีการเปลี่ยนแปลงของระดับฮอร์โมน ทำให้ต่อมไขมันที่ผิวหนังบริเวณใบหน้า อก และหลัง สร้างไขมันมากกว่าปกติ ส่งผลให้เชื้อ P.acne เจริญเติบโตได้ดีและเกิดปัญหาสิวตามมา หรือ หากบริเวณไหนที่มีการอับชื้น เชื้อพวก Micrococcaceae จะเจริญเติบโตได้ดี ดังนั้นบริเวณที่มีการอับชื้นอยู่บ่อยๆ เช่น ตามข้อพับรอยพับต่างๆ เชื้อในกลุ่ม  Micrococcaceae อย่าง Aerobic coryneform จะสามารถย่อยสลายเหงื่อและทำให้เกิดกลิ่นกายได้

จุลินทรีย์ กับ เครื่องสำอาง

จากข้อมูลที่กล่าวไปข้างต้น เรารู้อยู่แล้วว่าผิวหนังของคนเรามีเชื้อจุลินทรีย์ต่างๆอยู่แล้ว ดังนั้นเครื่องสำอางต่างๆคงไม่ต้องถึงกับปราศจากเชื้อจุลินทรีย์เลย (แม้แต่ยาเองก็ไม่ได้ปราศจากเชื้อครับ มีแค่ยาฉีดเท่านั้นที่บังคับว่าต้องตรวจไม่พบเชื้อเลย อย่างไรก็ตาม กฏระเบียบและข้อบังคับต่างๆของยาจะเข้มงวดกว่าเครื่องสำอางมาก) แต่เครื่องสำอางจะมีเชื้อปนเปื้อนได้มากระดับไหน ยอมรับให้พบเชื้อตัวไหนได้บ้างเป็นสิ่งที่ต้องพิจารณาอย่างรอบด้าน

หากเชื้อจุลินทรีย์ที่ตรวจพบในเครื่องสำอางเป็นเชื้อก่อโรค ก็คงไม่สามารถยอมรับได้ แต่ถ้าเป็นเชื้อไม่ก่อโรคละ?

หากเป็นเชื้อไม่ก่อโรคก็คงยอมรับให้มีการปนเปื้อนได้บ้าง แต่ระดับของการปนเปื้อนก็ไม่ควรสูง เพราะแม้ว่าเชื้อพวกนั้นจะเป็นเชื้อไม่ก่อโรค แต่ในบางสภาวะ อย่าง คนที่กำลังไม่สบาย คนที่มีปัญหาเรื่องภูมิคุ้มกัน หรือผิวหนังอยู่ในสภาพไม่ปกติ เช่น เกิดบาดแผล หรือเกิดการถลอก ในสภาวะเหล่านี้แม้แต่เชื้อที่ไม่ก่อโรคก็สามารถก่อให้เกิดปัญหาได้

แล้วเชื้อจุลินทรีย์ควรมีได้เท่าไรละ? เครื่องสำอางเค้าตรวจเชื้อกันไหมนะ? ถ้ามีเชื้อมากๆจะเกิดผลเสียอย่างไร? ต่างประเทศเค้าว่ายังไงกับเรื่องนี้บ้าง? ประเทศไทยมีข้อกำหนดเกี่ยวกับเรื่องนี้อย่างไรบ้าง แบบนี้เครื่องสำอางจากธรรมชาติไม่เจอเชื้อจุลินทรีย์เต็มเลยหรอ? แล้วผลิตภัณฑ์ของ Jaslyn ในอนาคตจะมีข้อกำหนดเกี่ยวกับเรื่องนี้อย่างไร? ติดตามอ่านกันได้ในบทความตอนต่อๆไปนะครับ

อ่านต่อ :

เชื้อจุลินทรีย์ กับ เครื่องสำอาง ตอนที่ 2 เชื้อจุลินทรีย์ในผลิตภัณฑ์และการควบคุม

เชื้อจุลินทรีย์ กับ เครื่องสำอาง ตอนที่ 3 ข้อกำหนดของพญาอินทรีย์

เชื้อจุลินทรีย์ กับ เครื่องสำอาง ตอนที่ 4 ข้อกำหนดของ EU

เชื้อจุลินทรีย์ กับ เครื่องสำอาง ตอนที่ 5 ข้อกำหนดของประเทศไทย

อ้างอิง :

บทความเรื่องจุลินทรีย์กับเครื่องสำอาง โดย ภญ.อารทรา ปัญญาปฏิภาณ นิตยสารข่าวสารด้านยาและผลิตภัณฑ์สุขภาพ ปีที่ 8 ฉบับที่ 2